மகாகாளி குகைகள் என்பவை, நவீன மும்பையின் மையத்தில் உள்ள அந்தேரி கிழக்கில், ஒரு பசால்ட் குன்றில் செதுக்கப்பட்ட பத்தொன்பது பௌத்த பாறைக்குழிகளின் தொகுப்பாகும் . இவை கி.மு. முதல் நூற்றாண்டில் தொடங்கப்பட்டு, கி.பி. ஆறாம் நூற்றாண்டு வரை தொடர்ந்து உருவாக்கப்பட்டன. இவை, இன்னும் துல்லியமாகச் சொல்வதானால், கொண்டிவிட்டி குகைகள் என்றும் அழைக்கப்படுகின்றன. 1882-ல் பம்பாய் மாகாணத்தின் புவியியல் விவரத் தொகுப்பாளரான ஜே.எம். கேம்ப்பெல், அப்போது அருகில் இருந்த கொண்டிவிட்டி என்ற கிராமத்தின் நினைவாக இந்தப் பெயரைச் சூட்டினார் . இந்தக் குகைகள், தற்போது ஜோகேஸ்வரி-விக்ரோலி இணைப்புச் சாலை மற்றும் SEEPZ தொழிற்பேட்டையை நோக்கியிருக்கும் ஒரு தாழ்வான முகட்டில் அமைந்துள்ளன . மேலும், இவற்றின் நினைவாகவே இந்த அணுகுசாலைக்கு மகாகாளி குகைகள் சாலை எனப் பெயரிடப்பட்டுள்ளது.
அவற்றின் அளவோடு ஒப்பிடுகையில் அவற்றின் முக்கியத்துவம் மிக அதிகம். பெரும்பாலும் எளிமையான பத்தொன்பது மடாலய அறைகளுக்கு மத்தியில், குகை 9 என்ற ஒரே ஒரு சன்னதி புதைந்துள்ளது. அதில் , ஒரு வட்ட வடிவ அறைக்குள் 2.35 மீட்டர் விட்டமுள்ள ஒரு ஸ்தூபி அமைக்கப்பட்டுள்ளது. இந்தியாவில் வேறு எங்கும் இதற்கு இணையானவை இரண்டே இரண்டுதான் அறியப்படுகின்றன ; அவை இரண்டும் பீகாரில் உள்ள மௌரியர் கால குகைகளாகும். இதுவே மேற்கு இந்தியாவின் மிகப் பழமையான சைத்திய மண்டபம் என்று குறைந்தபட்சம் ஒரு நிபுணராவது வாதிட்டுள்ளார். அப்படியென்றால், மும்பையின் புறநகர்ப் பகுதியில் இதுவரை யாரும் செல்லாத ஒரு குன்றானது, பாஜா, கார்லா மற்றும் அஜந்தா வழியாகப் பயணிக்கும் ஒரு பாரம்பரியத்தின் தொடக்கப் புள்ளியாக அமையும்.
மகாகாளி குகைகள் என்றால் என்ன?
மகாகாளி குகைகள், திடமான கருங்கற்பாறையில் செதுக்கப்பட்ட ஒரு பௌத்த மடாலய வளாகமாகும் . குறிப்பாக, இது எரிமலைப் பொறி பிரெச்சியா வகையைச் சேர்ந்தது; இக்கல் சிதைவுகளால் எளிதில் அரிக்கப்பட்டு, இந்த இடத்தின் பெரும்பாலான நுணுக்கமான வேலைப்பாடுகளை இழக்கச் செய்துள்ளது . இந்த அகழ்வாராய்ச்சிகள் பொதுவாக ஏறத்தாழ கி.மு. முதல் நூற்றாண்டுக்கும் கி.பி. ஆறாம் நூற்றாண்டுக்கும் இடைப்பட்ட காலத்தைச் சேர்ந்தவை எனக் கணிக்கப்பட்டுள்ளன. இதில், இரண்டு தொகுதிகளில் தென்கிழக்குத் தொகுதியே பழமையானது. வடமேற்குக் குகைகள் முக்கியமாக கி.பி. நான்காம் மற்றும் ஐந்தாம் நூற்றாண்டுகளில் செதுக்கப்பட்டன.
பத்தொன்பதில் பெரும்பாலானவை விகாரங்கள் ஆகும்: துறவிகள் உறங்குவதற்காகப் பிரிக்கப்பட்ட அறைகளைக் கொண்ட குடியிருப்பு மண்டபங்கள் , மேலும் பருவமழை நீரைச் சேகரிப்பதற்காகப் பாறையில் வெட்டப்பட்ட நீர்த்தேக்கங்களும் உள்ளன . அவற்றில் ஒன்று மட்டுமே சைத்தியம் ஆகும்; இது எந்தவொரு பௌத்த குகை மடாலயத்தின் சடங்கு மையமாக விளங்கும் ஸ்தூபியைச் சுற்றி கட்டப்பட்ட பிரார்த்தனை மண்டபமாகும் . இந்த வளாகம் இந்தியத் தொல்லியல் துறையால் பாதுகாக்கப்படுகிறது . மேலும், வடக்கே சுமார் பத்து கிலோமீட்டர் தொலைவில் உள்ள கன்ஹேரியில் இருக்கும் மிகப் பெரிய மடாலயத்தையும் உள்ளடக்கிய கொங்கண் பாறை வெட்டுத் தளங்களின் பரந்த வலையமைப்பில், இது மிகவும் முக்கியத்துவம் வாய்ந்த வரலாற்று இடங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்கிறது.
ஒரே குன்றின் இரு முகங்களில் பத்தொன்பது குகைகள்
இந்த அகழ்வாராய்ச்சிகள் இரண்டு குழுக்களாக அமைந்துள்ளன: குன்றின் தென்கிழக்குப் பகுதியில் பதினைந்து, வடமேற்குப் பகுதியில் நான்கு. இவை ஒருபோதும் ஒரே திட்டமாகக் கருதப்படவில்லை. தென்கிழக்குக் குகைகள் எளிமையானவை, தெளிவானவை மற்றும் பழமையானவை; வடமேற்குக் குழுவானது, பல நூற்றாண்டுகளுக்குப் பிறகான ஒரு பிற்கால ஆதரவுக் காலகட்டத்தைச் சேர்ந்தது.
ஒரு பார்வையாளர் முதலில் காணும் குகைகள் 1 முதல் 3 வரையிலான தொகுப்பு, ஒன்றோடொன்று இணைக்கப்பட்ட மூன்று குகைகளின் தொகுப்பாகும். மையக் குகையில் ஒரு திறந்தவெளி முற்றம் உள்ளது. அது, மேற்கு இந்தியக் குகைக் கட்டிடக் கலைஞர்கள் ஸ்தூபிகளைச் சுற்றி அமைத்த மரம் மற்றும் கல் வேலிகளிலிருந்து கடன் வாங்கிய தடுப்பு வேலி வடிவத்தில் செதுக்கப்பட்ட ஒரு சுற்றுச்சுவருக்கு மேலே உயர்ந்து நிற்கும் நான்கு தூண்கள் மற்றும் இரண்டு அரைத்தூண்களைக் கொண்ட ஒரு முகமண்டபத்திற்கு இட்டுச் செல்கிறது . உள்ளே, அந்த மண்டபம் சுமார் ஏழு மீட்டர் ஆழமும் 4.2 மீட்டர் அகலமும் கொண்டது. அதன் மேற்குப் பக்கத்தில் ஒரு திருவுருவப் படத்திற்கான இருக்கையும், அதன் பின்னாலுள்ள சுவரில் ஒரு ஸ்தூபியும் செதுக்கப்பட்டுள்ளன. அந்தத் தூண்கள் சதுர வடிவத் தண்டுகளையும், வியக்கத்தக்க வகையில் பழமையான தலைப்பகுதிகளையும் கொண்டுள்ளன — இது இத்தளம் ஒரு முற்காலத்தைச் சேர்ந்தது என்பதற்கான மிகத் தெளிவான அடையாளங்களில் ஒன்றாகும்.
குகை 4 தான் பிரதான விகாரம். ஐந்து படிகள் கொண்ட ஒரு படிக்கட்டு, தலைப்பகுதிகள் இல்லாத நான்கு எளிய எண்கோணத் தூண்களின் மீது கட்டப்பட்ட, 11.1 மீட்டர் அகலமும் 2.8 மீட்டர் ஆழமும் கொண்ட ஒரு திண்ணைக்கு இட்டுச் செல்கிறது. மூன்று வாயில்கள் 11.2 மீட்டர் நீளமும் 7.65 மீட்டர் அகலமும் கொண்ட ஒரு செவ்வக மண்டபத்திற்குள் திறக்கின்றன. இதன் அமைப்பு வழக்கத்திற்கு மாறானது: பெரும்பாலான மேற்கு இந்திய விகாரங்களைப் போல துறவிகளின் அறைகள் நேரடியாக மண்டபத்திற்குள் திறக்காமல், அவை பக்கவாட்டு அறைகளுக்குள் திறக்கின்றன , அந்த அறைகளும் மண்டபத்துடன் இணைக்கப்பட்டுள்ளன. இந்தக் குகை முழுவதும் சிற்பங்களோ அலங்காரங்களோ இன்றி அமைந்துள்ளது.
இந்தத் தொடரின் கடைசியில் உள்ள குகை 13, கட்டிடக்கலையில் மிகவும் வளர்ச்சியடைந்துள்ளது. ஆறு மீட்டர் அகலமும் 3.8 மீட்டர் ஆழமும் கொண்ட ஒரு மூடப்பட்ட முற்றம், நான்கு படிகள் வழியாகத் தூண்களைக் கொண்ட ஒரு திண்ணைக்கு இட்டுச் செல்கிறது. மேலும், மூன்று நுழைவாயில்கள், நான்கு தூண்களின் மீது தாங்கப்பட்ட ஒரு உயர்த்தப்பட்ட மைய மேடையுடன், ஒவ்வொரு பக்கமும் 8.8 மீட்டர் கொண்ட ஒரு சதுர மண்டபத்திற்குள் திறக்கின்றன. அந்தத் தூண்கள் வட்டமான அடித்தளங்களையும், மேலே செல்லச் செல்ல வட்டமாக மாறும் எண்கோணத் தண்டுகளையும், மற்றும் ஆமலகா வடிவிலான விளிம்புகளையும் கொண்டுள்ளன — இந்த வடிவமைப்பு, குகைகள் 1 முதல் 3 வரையிலானவற்றின் கரடுமுரடான தூண் தலைப்பகுதிகளை விடப் பல நூற்றாண்டுகள் பிற்காலத்தைச் சேர்ந்தது. அந்த மண்டபத்திலிருந்து எட்டு அறைகள் பிரிக்கப்பட்டுள்ளன.
குகைகள் எவ்வாறு எண்ணிடப்பட்டுள்ளன
கொண்டிவிட்டையில் உள்ள குகைகளின் எண் வரிசை நிலையற்றதாக உள்ளது, இது மூலங்களை ஒப்பிட்டுப் பார்ப்பவர்களுக்குக் குழப்பத்தை ஏற்படுத்துகிறது. தொல்லியல் ஆய்வுத் துறையால் பயன்படுத்தப்படும் நிலையான பட்டியலிலும் பெரும்பாலான தள அடையாளங்களிலும் சைத்தியம் குகை 9 எனக் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளது. ஆனால், புரதத்வாவிற்காக சௌரப் சக்சேனா மேற்கொண்ட விரிவான கள ஆய்வில் அது குகை 5 எனவும், 1933-ல் எழுதிய நில அளவையாளர் எஸ்.ஆர். வாச்சோப் அதே வட்ட வடிவ சன்னதியை குகை 8 எனவும் விவரித்துள்ளார். எண்கள் பொருந்தாதபோதும் இந்த விளக்கங்கள் பொருந்துகின்றன. இந்தக் கட்டுரை நிலையான எண் வரிசையைப் பயன்படுத்துகிறது, அதில் சைத்தியம் குகை 9 ஆகும்.
கொண்டிவைட்டில் உள்ள குகை 9 ஏன் மிக முக்கியமான குகையாக விளங்குகிறது?
குகை 9 தான் சைத்தியம், மேலும் இது மேற்கு இந்தியாவில் உள்ள வேறு எந்த சைத்தியத்தையும் போல் இல்லை. இதில் வானுயர்ந்த அரைவட்ட வடிவ மைய மண்டபமோ, தூண்களின் வரிசையோ இல்லை. மேலும், இதை மிகவும் தனித்துவமாக்கும் அம்சமாக, நுழைவாயிலின் மேல் சைத்திய வளைவும் இல்லை . அதற்குப் பதிலாக, பார்வையாளர் காண்பது சுமார் 5.4 மீட்டர் அகலமும் 7.4 மீட்டர் நீளமும் கொண்ட ஒரு செவ்வக மண்டபமாகும். வழக்கத்திற்கு மாறாக, அதன் திறந்த கிழக்குப் பகுதியில் எவ்விதத் தூண்களும் இல்லை. அதற்குப் பின்னால், முற்றிலும் வட்ட வடிவ அறைக்குள் இட்டுச்செல்லும் ஒரு சிறிய நுழைவாயில் உள்ளது.
அந்த அறைக்குள் ஸ்தூபி நிற்கிறது: அது 2.35 மீட்டர் குறுக்களவு கொண்ட ஒரு திடமான அரைக்கோள வடிவமாகும். ஒரு துறவி சடங்கு ரீதியாக வலம் வருவதற்கு மட்டும் போதுமான இடைவெளியுடன், ஒரு வட்டச் சுவரால் அது சூழப்பட்டுள்ளது. மேற்கு இந்தியத் தொடரில் உள்ள வேறு எந்த ஸ்தூபியும் அதன் ஸ்தூபியை இந்த முறையில் சூழ்ந்திருக்கவில்லை.
இந்தியாவில் வட்ட வடிவக் கோயிலுக்கு இணையான இரண்டே இரண்டு கோயில்கள் மட்டுமே உள்ளன என்றும், அவை இரண்டும் 1,500 கிலோமீட்டருக்கும் அதிகமான தொலைவில் அமைந்துள்ளன என்றும் ஜே.எம். கேம்ப்பெல் சுட்டிக்காட்டினார்: அவை , கி.மு. மூன்றாம் நூற்றாண்டில் மௌரியர்களின் ஆட்சிக்காலத்தில் பீகாரில் உள்ள கயா அருகே பராபர் மலைகளில் தோண்டப்பட்ட லோமஸ் ரிஷி மற்றும் சுதாமா குகைகள் ஆகும். டாக்டர் துலாரி குரேஷி, 'மேற்கு இந்தியாவின் பாறைக் குடைவுக் கோயில்கள் ' என்ற தனது நூலில் , கொண்டிவைட் மேற்கு இந்தியாவின் மிகப் பழமையான சைத்தியமாகத் தோன்றுகிறது என்றும், அது பராபர் மாதிரியிலிருந்து முதல் கட்டமைப்பு விலகலைப் பதிவு செய்கிறது என்றும் முடிவுரைத்தார்: லோமஸ் ரிஷியில் வெளி மண்டபம் பக்கவாட்டிலிருந்து நுழையக்கூடியதாகவும், கோயிலுக்குக் குறுக்காகச் செல்வதாகவும் உள்ளது; ஆனால் கொண்டிவைட்டில், மண்டபமும் வட்ட அறையும் கிழக்கு நுழைவாயிலிலிருந்து பின்னோக்கிச் செல்லும் ஒரே அச்சில் அமைந்துள்ளன.
அந்த அச்சுச் சீரமைப்பே, அடுத்து வரும் அனைத்திற்கும் மூலக்கருவாகும். மண்டபத்தை நீட்டித்து, பக்கவாட்டு இடைவழிகளையும் ஒரு வரிசைத் தூண்களையும் சேர்த்து, ஸ்தூபிக்கு ஒளியூட்ட வாசலுக்கு மேலே ஒரு வளைவுச் சாளரத்தை அமைத்தால், பெட்சே மற்றும் கார்லாவின் செவ்வியல் சைத்திய மண்டபங்களை நீங்கள் அடையலாம்.
பிட்டிம்பா கல்வெட்டு
ஸ்தூபி சன்னதியின் இரண்டு சல்லடை ஜன்னல்களில் ஒன்றின் அருகே ஒரு சிறிய கல்வெட்டு உள்ளது . இதை முதன்முதலில் கண்டறிந்தவர் கேம்பல் ஆவார். அதன் எழுத்து வடிவங்கள், கிர்னாரில் உள்ள கி.பி. மூன்றாம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்த ருத்ரதாமன் கல்வெட்டின் எழுத்து வடிவங்களுடன் நெருக்கமாக இருப்பதாக அவர் கருதினார். முன்னோடி இந்தியக் கல்வெட்டியலாளரான பகவன்லால் இந்திரஜி, அதனை, "பச்சி காமாவைச் சேர்ந்தவரும், கௌதம கோத்திரத்தைச் சேர்ந்தவருமான பிட்டிம்பா என்ற பிராமணர், தனது சகோதரருடன் சேர்ந்து ஒரு விகாரையைப் பரிசாக வழங்கியதை"ப் பதிவு செய்வதாக வாசித்தார்.
இது ஒரு சிறிய உரை, ஆனால் அதற்குள் ஏராளமான விஷயங்கள் அடங்கியுள்ளன. நன்கொடையாளரின் பெயர் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளது; பரிசு என்பது கோயில் அல்ல, மாறாக ஒரு துறவற இல்லம்; மேலும், மிக முக்கியமாக, ஒரு பௌத்த மடாலயத்திற்குப் பணம் செலுத்தும் அந்த மனிதர், ஒரு குறிப்பிட்ட கோத்திரத்தைச் சேர்ந்த பிராமணர் என்று தன்னை அடையாளப்படுத்திக் கொள்கிறார். இந்த இணைப்புகளின் கலவையானது, மேற்கு இந்தியக் குகை மடாலயங்களுக்கு நிதியளித்த இல்லறத்தாரின் இயல்பான குணமாகும். அவர்கள் வர்த்தகம், விவசாயம் மற்றும் பூசாரி குடும்பங்களிலிருந்து வந்தவர்கள்; மேலும், பெயர் குறிப்பிடப்பட்ட கொடையாளருக்கே புண்ணியம் சேரும் என்பதாலேயே, தங்கள் நன்கொடைகளைக் கல்லில் பொறித்தனர்.
ஸ்தூபிக்குப் பிறகு புத்தர் பல நூற்றாண்டுகளைச் சேர்த்தார்.
சைத்திய மண்டபத்தின் சுவர்கள் தொடக்கத்தில் வெறுமையாக இருந்தன. தற்போது அவற்றில் செதுக்கப்பட்டுள்ள புத்தர் உருவங்கள் , பிற்கால மகாயான காலகட்டத்தைச் சேர்ந்தவை. அக்காலகட்டத்தில், ஸ்தூபி மட்டுமே வழிபாட்டுப் பொருளாக இருந்த காலத்தில் இல்லாத வகையில், புத்தரின் பக்திப் படிமங்கள் வழிபாட்டின் மையமாக மாறியிருந்தன. குகை 9-இல், புத்தர் மற்றும் பௌத்தப் புராணங்களில் இருந்து தொடர்புடைய உருவங்களின் ஏழு சித்தரிப்புகள் கணக்கிடப்பட்டுள்ளன; அவை அனைத்தும் சிதைக்கப்பட்டுள்ளன.
அவற்றுள், 'சிராவஸ்தியின் அற்புதம் ' என்ற சிற்பப் பலகையும் அடங்கும். இது, கூடியிருப்புத் தளத்தில் ஏறத்தாழ கி.பி. ஐந்தாம் அல்லது ஆறாம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்ததாகக் காலமிடப்பட்டுள்ளது. இதில், பார்வையாளர்கள் கூட்டத்தின் முன்னிலையில் புத்தர் தன்னைத்தானே பன்மடங்கு பெருக்கிக் கொள்கிறார். எளிமையான வட்ட வடிவ ஸ்தூபி அறைக்கும், நெருக்கமாக அமைந்துள்ள இந்தக் கதை சொல்லும் புடைச்சிற்பங்களுக்கும் இடையிலான இடைவெளியானது, அத்தளத்தின் செயல்பாட்டுக் காலம் முழுவதையும் ஒரே அறைக்குள் சுருக்கிக் காட்டுவதாக அமைந்துள்ளது.
கொண்டிவிட்டே மற்றும் கொங்கன் குகை வலையமைப்பு
மேற்குத் தொடர்ச்சி மலைகளில் உள்ள எந்தக் குகை மடாலயமும் தனித்து கட்டப்படவில்லை. அவை, தக்காண பீடபூமிக்கும் கொங்கண் கடற்கரைத் துறைமுகங்களுக்கும் இடையில் பொருட்களைக் கொண்டு சென்ற கணவாய்கள் மற்றும் கடலோரப் பாதைகளின் ஓரமாகக் குவிந்திருந்தன. மேலும், அந்தப் பாதைகளைப் பயன்படுத்திய வணிகர்கள், கைவினைஞர் சங்கங்கள் மற்றும் பயணிகளின் நன்கொடைகளால் அவை நிலைத்திருந்தன. கி.பி. பதினைந்தாம் நூற்றாண்டு வரை ஒரு சுறுசுறுப்பான பௌத்த மையமாகத் திகழ்ந்த கன்ஹேரிக்கு மிக அருகில் கொண்டிவிட்டே அமைந்துள்ளது . எனவே, இவ்விரண்டும் ஒரு துணைச் சமூகமாகவோ அல்லது ஒரே புரவலர்களை நம்பியிருந்த அண்டை நிறுவனங்களாகவோ கிட்டத்தட்ட நிச்சயமாக இணைக்கப்பட்டிருந்தன.
தற்போதைய மும்பையைச் சுற்றியுள்ள அதே மலைகளில் வேறு பல அகழ்வாராய்ச்சிகளும் நடைபெற்றன. மேலும், எலிஃபண்டா மற்றும் ஜோகேஸ்வரியின் பிற்கால பிராமணப் பாறைச் செதுக்கு நினைவுச்சின்னங்கள் , அதே கல்வெட்டு மற்றும் சிற்பக்கலைத் திறன்கள் இறுதியில் எவ்வாறு திசை திருப்பப்பட்டன என்பதைக் காட்டுகின்றன. கொண்டிவிட்டில் அந்த மாற்றம் பௌதீகத் தடயங்களை விட்டுச் சென்றது: குறைந்தபட்சம் ஒரு கருவறைச் சன்னதியிலாவது ஒரு காலகட்டத்தில் ஒரு சிவலிங்கம் நிறுவப்பட்டு, பின்னர் அது அகற்றப்பட்டதாகத் தெரிகிறது.
இன்றைய குகைகள்
கொண்டிவிதே ஒரு கடினமான நவீன வரலாற்றைக் கொண்டுள்ளது. அந்தக் குகைகளைச் சுற்றி அந்தேரி கிழக்கு தொழில்மயமாக்கப்பட்டபோது, அவை மீண்டும் மீண்டும் ஆக்கிரமிக்கப்பட்டன. மேலும், 2000-களில் பத்திரிகை செய்திகள் அந்த வளாகத்தைப் புறக்கணிக்கப்பட்டதாகவும், தவறாகப் பயன்படுத்தப்பட்டதாகவும் விவரித்தன. அதன் பின்னர், அந்த மலைச்சரிவு சுவரால் சூழப்பட்டு, சாலையோரம் வேலியிடப்பட்டது. தற்போது அந்த இடம், இந்திய தொல்லியல் துறையின் (ASI) பாதுகாக்கப்பட்ட மற்றும் நுழைவுச்சீட்டு தேவைப்படும் ஒரு நினைவுச்சின்னமாக உள்ளது . இருப்பினும், பசால்ட் பாறைகள் தொடர்ந்து சிதைந்து வருவதாலும், பெரும்பாலான சிற்பங்கள் படிக்க முடியாத அளவுக்குத் தேய்ந்து போனதாலும் இது சாத்தியமாகியுள்ளது.
எஞ்சியிருப்பது இன்றும் குறிப்பிடத்தக்கது. இந்தியாவின் மிகவும் பரபரப்பான அலுவலகப் பகுதிகளில் ஒன்றிலிருந்து மூன்று கிலோமீட்டருக்கும் குறைவான தூரத்தில், ஒரு மெட்ரோ பாதையிலிருந்து பார்க்கக்கூடிய வகையில், பீகாரில் அசோகரின் வாரிசுகளுக்காக அதன் கட்டிடக்கலைக்கு மிக நெருக்கமான வடிவங்கள் வெட்டப்பட்ட ஒரு ஸ்தூபி அறை அமைந்துள்ளது. கொண்டிவிட்ட் ஒரு கண்கவர் தலம் அல்ல. அது ஒரு முக்கியமான தலம்.
ஆதாரங்கள் மற்றும் மேலதிக வாசிப்பு
- மகாகாளி குகைகள் — விக்கிப்பீடியா
- சௌரப் சக்சேனா, "மும்பை - கோண்டிவிட் அல்லது மகாகாளி குகைகள்" - புரதத்வா
- ஜேம்ஸ் ஃபெர்குசன் மற்றும் ஜேம்ஸ் பர்கஸ், இந்தியாவின் குகைக் கோயில்கள் (1880) — இணையக் காப்பகம்
- மகாராஷ்டிராவின் நினைவுச்சின்னங்களின் அகரவரிசைப் பட்டியல் — இந்திய தொல்லியல் ஆய்வுத் துறை
- மகாகாளி குகைகள் — இந்திய அரசு, சுற்றுலா அமைச்சகம்
- இந்தியாவின் பௌத்த குகைக் கோயில்கள் — உலக வரலாற்று கலைக்களஞ்சியம்
- ஸ்தூபி — உலக வரலாற்று கலைக்களஞ்சியம்
- பராபர் குகைகள் — விக்கிப்பீடியா
நியூரல் பாத்வேஸ் என்பது பழங்கால வரலாறு மற்றும் கலைப்பொருட்களின் புதிர்களை அவிழ்ப்பதில் ஆழ்ந்த ஆர்வம் கொண்ட அனுபவமிக்க வல்லுநர்கள் மற்றும் ஆராய்ச்சியாளர்களின் கூட்டு ஆகும். பல தசாப்தங்களாக இணைந்த அனுபவத்தின் செல்வத்துடன், நரம்பியல் பாதைகள் தொல்பொருள் ஆய்வு மற்றும் விளக்கத்தின் துறையில் முன்னணி குரலாக தன்னை நிலைநிறுத்திக் கொண்டுள்ளது.
